همیشه توفیق از آن شاعرانی است که حال وهوای تازه ای را وارد یکی از ساخت وصورتهای شعری می کنند یا خود به ایجاد ساخت وصورتی نو می پردازنند. اگرقصاید سنائی را ملاک قرار دهیم، سنائی در عصر خویش همان کاری را کرده است که بهار در عصر ما کرده است، یعنی حال وهوای تازه ای را وارد یک ساختار سنتی کرده است.قصیده پارسی قبل از سنائی بلحاظ بسیاری ازمسائل ساخت وصورت به اوج کمال خود رسیده بود و شاید بتوان گفت (و تاریخ ادوار بعد نیز آن را تایید می کند که ) هیچ عنصر تازه ایبلحاظ ساخت وصورت دیگر نمی توانست وارد آن بشود . اما وارد کردن یک حال وهوای تازه، به درون این نظام، کاری بود که به دست سنائی با توفیق کامل، انجام شد و تجربه زهد و مثل و بخش عظیمی از اندیشه های عرفانی را،او توانست داخل این ساختار ورزیده و با شکوه کند.

مرکز اصلی خلاقیت سنائی در قصیده است و حرمتی که از این دیدگاه در نظر آیندگان دارد، در همین جاست: وارد کردن یک حال وهوای تازه، به درون ساخت وصورتی که به کمال ورزیدگی و انسجام رسیده است واز فقدان یک خون تازه رنج می برد واگر فضایی نو وارد آن نشود، هر لحظه بیم فساد و تباهی آن می رود، چنان که یک قرن بعد از سنائی این بلیّه ظاهر شد و قصیده فارسی به بن بست رسید وتا ظهور ملک الشعرا بهار ووارد کردن خون تازه آزادی ومیهن پرستی و آرمانهای جدید انسان معاصر به درون آن، در تباهی وتکرار به سر برد واگر مواردی استسنائی در ادوار قبل از بهار، دیده شود، النادر کالمعدوم است.

سنائی در قصیده هایش توفیقی از این دست دارد. او توانسته است تجارب روحانی عارفان وزاهدان قرنهای دوم،سوم، چهارم وپنجم را که به صورت منثور در کتابهایی از نوع اللمّع سرّاج و قوت القلوب ابوطالب مکّی ورساله قشیریهو حتی احیاء علوم الدین غزالی، عرضه شده است،وارد مجموعه ای از ساختارهای سنتی وتجربه شده شعر فارسی و چامه« زهد و مثل» را به وجود آورد قصایدی از نوع :

و از نوع :

و از نوع :

اگر ساختار وصورت آن حاصل تجارب امثال فرخی و عنصری ومعّزی ودیگران است، حال وهوای وارد شده در آن، حال وهوایی است که سنائی در آن دمیده است.

( تازیانه های سلوک ، دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی )